اولین آزمایش انسانی برای بازسازی سلول های آسیب دیده چشم در گلوکوم شروع شد؛ واقعیت یا تبلیغات؟
به گزارش مجله راهدیو، تصور کنید صبح که از خواب بیدار می شوید، دنیا اطراف را شفاف تر از همواره ببینید، گویی لایه ای از غبار که سال ها بر دیدگانتان سنگینی می کرد، به ناگاه ناپدید شده است. برای میلیون ها انسانی که با بیماری گلوکوم یا آب سیاه دست وپنجه نرم می نمایند، این تصویر فراتر از یک رویا و در حد یک معجزه است. از دست دادن بینایی ناشی از تخریب عصب بینایی تا به امروز حکمی قطعی و غیرقابل بازگشت تلقی می شد که بیماران را به سمت تاریکی تدریجی سوق می داد.
اما اکنون، یک شرکت پیشرو در حوزه زیست فناوری ادعا می کند که با استفاده از بازسازی سلول های آسیب دیده چشم در گلوکوم، نه تنها پیشرفت بیماری را متوقف، بلکه آسیب های گذشته را نیز جبران می کند. این پروژه هیجان انگیز که به تازگی وارد فاز آزمایش های انسانی شده، موجی از امید و البته تردیدهای علمی را به همراه داشته است. آیا واقعاً می توانیم با فشردن یک کلید ژنتیکی، چشمان پیر و آسیب دیده را به دوران جوانی بازگردانیم؟ یا این ادعاهای جسورانه تنها یک حباب تبلیغاتی در دنیای پیچیده علم پزشکی است؟ در این نوشتار، به عمق این فناوری جنجالی نفوذ می کنیم تا مرز میان حقیقت علمی و خوش بینی مفرط را بیابیم.
01
رویای معکوس کردن نابینایی با ژن درمانی
در حال حاضر، آسیب های ناشی از گلوکوم به عصب بینایی به عنوان ضایعاتی برگشت ناپذیر شناخته می شوند. عصب بینایی که وظیفه انتقال اطلاعات تصویری از شبکیه به مغز را بر عهده دارد، در بزرگسالان توانایی بازسازی خود را ندارد. درمان های فعلی تنها بر کاهش فشار داخلی چشم متمرکز هستند تا از تخریب بیشتر جلوگیری نمایند، اما هیچ راهی برای بازگرداندن بینایی از دست رفته وجود ندارد. اکنون شرکتی به نام لایف بایوساینسز با معرفی درمان جدیدی به نام ER-100، میخواهد این قاعده را تغییر دهد. هدف نهایی آن ها بازسازی سلول های آسیب دیده چشم در گلوکوم به وسیله برنامه ریزی مجدد ژنتیکی است. در این روش، تیمی از پژوهشگران در کوشش هستند تا با استفاده از ترکیبی خاص، سلول های عصب بینایی را به حالتی جوان تر و سالم تر بازگردانند تا عملکرد از دست رفته خود را بازیابند.
02
سه تفنگدار ژنتیکی: معجزه OSK
هسته اصلی این فناوری بر پایه فعال سازی سه ژن خاص به نام های OCT4، SOX2 و KLF4 راسخ است که به اختصار OSK نامیده می شوند. این ژن ها در دوران جنینی بسیار فعال هستند و به شکل گیری بافت ها یاری می نمایند، اما با افزایش سن خاموش می شوند. پژوهشگران با استفاده از یک ویروس بی خطر به عنوان وسیله انتقال و آنتی بیوتیک داکسی سایکلین به عنوان کلید فعال ساز، این ژن ها را در چشم بیدار می نمایند. دکتر شارون روزنزویگ لیپسون، مدیر علمی این پروژه، شرح می دهد که فعال سازی کنترل شده این ژن ها می تواند الگوهای اپی ژنتیک مرتبط با عملکرد سالم سلولی را بازنشانی کند. در آزمایش های پیش بالینی روی حیوانات، این روش با موفقیت توانست عملکرد بینایی را تا حد زیادی بازگرداند، گویی سلول ها به زمان جوانی خود بازگشته اند.
03
خطرات احتمالی و چالش های بازسازی سلولی
با وجود جذابیت های ظاهری، این فناوری با خطرات جدی همراه است. برنامه ریزی مجدد سلولی فرآیندی حساس است که اگر به درستی کنترل نگردد، می تواند منجر به فاجعه گردد. در بعضی آزمایش های حیوانی، سلول ها چنان قدرتمند جوان شدند که به سرعت به تومورهای تهاجمی تبدیل گشتند یا دچار نقص عملکرد شدند. دکتر مت کبرلین، متخصص حوزه طول عمر، هشدار می دهد که پتانسیل عوارض جانبی فاجعه بار در این روش بسیار بالا است. انتخاب چشم برای شروع آزمایش های انسانی یک تدبیر ایمنی است، زیرا اگر مسئله ای پیش بیاید، احتمال سرایت عواقب آن به کل بدن یا ایجاد متاستاز در مقایسه با سایر ارگان ها کمتر است. با این حال، هنوز راه درازی تا اطمینان کامل از ایمنی این روش به جای مانده است.
04
تردید دانشمندان: هدف گیری با بازوکا
بعضی از صاحب نظران برجسته، از جمله پروفسور پل ناپفلر زیست شناس سلول های بنیادی، نسبت به موفقیت این طرح تردید دارند. او معتقد است که حتی در صورت جوان سازی سلول ها، این ژن درمانی تأثیری بر کاهش فشار چشم که عامل اصلی گلوکوم است ندارد؛ بنابراین ممکن است اثرات مثبت آن دوام چندانی نداشته باشد. چالش های فنی دیگری نیز وجود دارد، مانند رساندن دقیق ویروس به محل هدف و محافظت از سلول های تازه جوان شده در محیط آسیب دیده و متخاصم چشم بیمار. او این عملیات را به شلیک با بازوکا برای اصابت به یک خال کوچک تشبیه نموده است. به باور وی، ادعای بازگشت سن در این ابعاد کمی اغراق آمیز است و باید واقع بین بود، زیرا در دنیای سلول های بنیادی، کوچک ترین خطا می تواند به نتایج غیرمنتظره ای ختم گردد.
05
اپی ژنتیک و رمز و راز طول عمر
آنچه این تحقیق را متمایز می کند، تمرکز آن بر اپی ژنتیک است؛ یعنی تغییر در نحوه بیان ژن ها بدون دستکاری در خودِ توالی DNA. دانشمندان بر این باورند که پیری تا حد زیادی نتیجه انباشت نویزهای اپی ژنتیک است که باعث می گردد سلول ها هویت و کارایی خود را فراموش نمایند. با استفاده از بازسازی سلول های آسیب دیده چشم در گلوکوم به وسیله پروتکل OSK، محققان در کوشش اند تا این نویزها را پاک نموده و حافظه سلولی را به تنظیمات کارخانه بازگردانند. این رویکرد اگر در چشم موفقیت آمیز باشد، می تواند راه را برای درمان سایر بیماری های مرتبط با کهولت سن نظیر زوال عقل یا نارسایی های قلبی هموار کند. با این حال، هنوز سوال بزرگ این است که آیا بدن انسان به همان مقدار که مدل های آزمایشگاهی پاسخ می دهند، با این تغییرات سازگار خواهد بود یا خیر.
06
تحلیل فنی: زیرساخت های بیولوژیک بازسازی
برای درک بهتر این فرآیند، باید بدانیم که انتقال ژن ها به وسیله ویروس های AAV (ویروس های مرتبط با آدنو) انجام می گردد که به علت ایمنی بالا در ژن درمانی های چشمی معروفیت دارند. سیستم طراحی شده به وسیله لایف بایوساینسز به گونه ای است که بیان ژن های OSK تنها در حضور داکسی سایکلین اتفاق می افتد. این یعنی پزشکان می توانند با قطع مصرف دارو، فرآیند بازسازی را در صورت بروز علائم خطرناک متوقف نمایند. با این حال، گلوکوم تنها یک مشکل سلولی ساده نیست، بلکه یک شرایط مکانیکی و ساختاری در چشم است. عدم توجه به تغییرات فیزیکی در کنار اصلاحات بیولوژیکی، پاشنه آشیل بسیاری از درمان های نوین بوده است. موفقیت این آزمایش انسانی می تواند نقطه عطفی در تاریخ پزشکی مدرن باشد و تعریف ما از درمان ناپذیری را برای همیشه تغییر دهد.
سوالات هوشمند و پاسخ های علمی
1. آیا این درمان می تواند از بروز گلوکوم در افراد مستعد جلوگیری کند؟
در حال حاضر این پژوهش تنها بر روی بازسازی بافت های از قبل تخریب شده تمرکز دارد و به عنوان یک روش پیشگیرانه طراحی نشده است. برای پیشگیری، همچنان کنترل فشار چشم و چکاپ های منظم برترین راه چاره موجود در علم پزشکی محسوب می شوند. استفاده از ژن درمانی برای افراد سالم به علت ریسک های بالای جهش سلولی در حال حاضر منطقی و اخلاقی نیست.
2. تفاوت میان بازسازی سلولی و پیوند چشم در چیست؟
پیوند کامل چشم به علت پیچیدگی های اتصال مجدد میلیون ها رشته عصبی به مغز هنوز در انسان میسر نشده است. بازسازی سلولی به جای جایگزینی کل عضو، سعی می کند سلول های خودِ بیمار را در جای خود تعمیر و فعال کند. این روش از مسائل رد پیوند جلوگیری نموده و ساختار طبیعی چشم را حفظ می کند.
3. چه مدت طول می کشد تا نتایج اولین آزمایش انسانی تعیین گردد؟
فازهای اولیه آزمایش های بالینی معمولاً بین یک تا دو سال زمان احتیاج دارند تا ایمنی اولیه و دوز مناسب دارو را ارزیابی نمایند. پس از آن، سال ها تحقیق دیگر برای تایید اثربخشی واقعی و دریافت مجوزهای نهایی ضروری است. بنابراین نباید انتظار داشت که این درمان به زودی در دسترس عموم مردم قرار بگیرد.
4. آیا بازسازی سلول های چشم می تواند بیماری های دیگری مثل دژنراسیون ماکولا را هم درمان کند؟
محققان امیدوارند که پلتفرم OSK پتانسیل لازم برای درمان انواع تخریب های شبکیه از جمله دژنراسیون ماکولا را داشته باشد. اصل اساسی در تمام این بیماری ها، از دست رفتن هویت و سلامت سلول های بینایی است که این ژن درمانی قصد اصلاح آن را دارد. با این حال، هر بیماری چشمی ویژگی های بیولوژیک خاص خود را دارد که احتیاج به شخصی سازی پروتکل درمانی خواهد داشت.
5. نقش آنتی بیوتیک داکسی سایکلین در این فرآیند دقیقاً چیست؟
در این سیستم، داکسی سایکلین نقش یک محرک شیمیایی را ایفا می کند که باعث روشن شدن سوئیچ های ژنتیکی تعبیه شده در ویروس می گردد. بدون مصرف این دارو، ژن های OSK غیرفعال باقی می مانند و هیچ فرآیند بازسازی یا تغییر سلولی رخ نمی دهد. این مکانیزم به پزشکان اجازه می دهد تا کنترل دقیقی بر زمان و مقدار فعالیت ژن درمانی داشته باشند.
6. آیا این روش می تواند باعث تغییر رنگ چشم یا سایر ویژگی های ظاهری گردد؟
خیر، هدف این درمان لایه های عمیق عصب بینایی و سلول های عصبی شبکیه است و تاثیری بر پیگمان های عنبیه ندارد. ژن های مورد استفاده برای برنامه ریزی مجدد عملکردی هستند و نه ویژگی های فیزیکی ظاهری. تغییرات ایجاد شده در سطح میکروسکوپی و اپی ژنتیک بوده و از بیرون چشم قابل مشاهده نخواهند بود.
7. خطر ایجاد تومور در این روش چقدر جدی است؟
برنامه ریزی مجدد سلول ها به حالت بنیادی همیشه با خطر تقسیم سلولی غیرقابل کنترل و ایجاد تراتوما همراه بوده است. پژوهشگران با استفاده از برنامه ریزی مجدد جزئی سعی دارند سلول را فقط تا نیمه راه جوانی ببرند تا از فاز سرطانی شدن عبور نکند. با این حال، تضمین صددرصدی برای عدم بروز این مشکل در درازمدت هنوز وجود ندارد.
8. آیا محدودیت سنی برای داوطلبان این آزمایش وجود دارد؟
در فازهای اولیه، معمولاً بیمارانی با کاهش بینایی شدید انتخاب می شوند که گزینه های درمانی دیگری ندارند. سن تقویمی به تنهایی ملاک نیست، بلکه سلامت عمومی بیمار و شدت آسیب به عصب بینایی اولویت دارد. در آینده، اگر درمان موفقیت آمیز باشد، احتمالاً برای تمام بزرگسالانی که دچار گلوکوم پیشرفته هستند قابل استفاده خواهد بود.
9. هزینه احتمالی چنین درمانی در صورت ورود به بازار چقدر خواهد بود؟
ژن درمانی های فعلی تایید شده در بازار پزشکی جزء گران ترین درمان های تاریخ هستند و قیمتی بین چند صد هزار تا چند میلیون دلار دارند. به علت پیچیدگی فراوری و شخصی سازی این داروها، در ابتدا هزینه بسیار بالایی خواهند داشت. انتظار می رود با پیشرفت تکنولوژی و افزایش مقیاس فراوری، قیمت ها در دهه های آینده کاهش یابد.
جمع بندی نهایی
شروع اولین آزمایش انسانی برای بازسازی سلول های آسیب دیده چشم در گلوکوم، نقطه عطفی در گذار از پزشکی تسکینی به پزشکی ترمیمی است. اگرچه استفاده از ژن های OSK برای بازگرداندن ساعت بیولوژیک سلول ها رویایی جسورانه به نظر می رسد، اما چالش های ایمنی و پیچیدگی های ساختاری چشم همچنان سد راهی بزرگ هستند. این فناوری فراتر از درمان یک بیماری ساده، دریچه ای به سوی معکوس کردن فرآیند پیری در تمام بافت های بدن است. با این حال، باید میان شور و اشتیاق علمی و واقعیت های بالینی تمایز قائل شد. حتی اگر این روش نتواند بینایی کامل را بازگرداند، هرگونه بهبود در کیفیت دید بیماران گلوکومی، پیروزی بزرگی برای بشریت خواهد بود. ما در آستانه عصری هستیم که نابینایی ممکن است دیگر یک سرنوشت محتوم نباشد.
منبع
منبع: یک پزشک