چرا برخی افراد حتی در خانه خود گم می شوند؟ راز اختلال جهت یابی مادرزادی - مجله راهدیو

اختلال جهت یابی مادرزادی یا به اصطلاح تخصصی اختلال جهت یابی توپوگرافیک تکاملی (Developmental Topographical Disorientation) مسئله ای مادام العمر است که فرد بدون داشتن هیچ گونه آسیب مغزی، سکته یا بیماری زمینه ای توانایی مغزی جهت یابی را پیدا نمی نماید. این مشکل نخستین بار در سال 2009 میلادی به وسیله عصب شناسی به نام جوزپه یاریا (Giuseppe Iaria) در دانشگاه بریتیش کلمبیا کانادا ثبت شد. زن جوانی که او آنالیز کرد، هوش کاملاً طبیعی و حواس سالم داشت، اما ساختن تصویری یکپارچه از چیدمان محیط در فکرش غیرممکن بود.

نقشه شناختی در مغز چیست و چگونه کار می نماید؟

نقشه شناختی (Cognitive Map) یک سیستم درونی است که روابط فضایی میان مکان ها را به یکدیگر پیوند می دهد. این سازوکار مثل باز کردن یک اپلیکیشن مسیریاب در فکر نیست، بلکه یک درک فضایی عمیق است که به شما می گوید اگر سوپرمارکت در پشت ایستگاه قطار قرار گرفته است، از کوچه کناری هم می توان به آن رسید. این بازنمایی فکری به مغز امکان می دهد میان برها را کشف کند، در صورت بسته بودن یک خیابان مسیر نو بسازد و پس از یک گردش اشتباه موقعیت خود را نجات دهد. ساخت نقشه شناختی مغز فرایندی پیچیده است که شبکه ای از سلول های عصبی تخصصی را در هیپوکامپ به کار می گیرد.

آنالیز داده های حاصل از 15 تحقیق تجربی نشان داد افراد مبتلا به این عارضه، نشانه های شهری یا اشیا را به خوبی تشخیص می دهند اما قادر نیستند جایگاه هندسی آن ها را به هم وصل نمایند. این افراد وقتی نمای یک ساختمان مشهور را می بینند آن را می شناسند، ولی نمی دانند این بنا نسبت به کوچه پشتی چه موقعیتی دارد. این ناتوانی حتی در محدوده چهاردیواری خانه نیز نمایان می گردد؛ وقتی از این افراد خواسته شد پلان خانه خود را روی کاغذ ترسیم نمایند، ترتیب اتاق ها را به یاد می آوردند ولی تناسب ابعاد و جایگاه دقیق درها را کاملاً اشتباه می کشیدند.

پیامدهای روزمره و پنهان ماندن اختلال با فناوری های نو

ناتوانی در ایجاد نقشه محیطی، زندگی روزمره را به یک زنجیره شنماینده از نشانه های حفظ شده تبدیل می نماید. مبتلایان برای جابه جایی صرفاً یک توالی تعیین از اقدامات را حفظ می نمایند؛ مثلاً ده قدم به راست و سپس ورود به در روبه رو. اگر این زنجیره با مسدود شدن یک راهرو یا تغییر ورودی یک اتاق به هم بخورد، کنترل موقعیت از دست می رود. این شرایط فراتر از یک حواس پرتی ساده است و می تواند استقلال فردی، انتخاب شغل و حتی روابط اجتماعی را محدود کند.

استفاده مداوم از ابزارهای ناوبری ماهواره ای و گوشی های هوشمند اگرچه استقلال خوبی به این افراد بخشیده، اما اختلال جهت یابی مادرزادی را پنهان می نماید. فردی که مدام چشمانش به راهنمای صوتی و تصویری گوشی است، به ندرت متوجه عمق نقص مغزی خود در غیاب فناوری می گردد. پژوهشگران هنوز در حال تدوین معیارهای استاندارد و جامع برای سنجش دقیق این اختلال هستند تا مرز میان ضعف جهت یابی معمولی و اختلال عصب شناختی را شفاف تر نمایند.

سلول های مکانی و شبکه ای؛ موتور پنهان جهت یابی در عمق قشر مخ

سیستم موقعیت یاب درونی مغز پستانداران به یاری سلول های مکانی (Place Cells) در هیپوکامپ و سلول های شبکه ای (Grid Cells) در قشر انتوراینال کار می نماید. جان اوکیف (John OKeefe) همراه با می-بریت موزر (May-Britt Moser) و ادوارد موزر (Edvard Moser) به خاطر کشف این سیستم عصبی شگفت انگیز پیروز به دریافت جایزه نوبل فیزیولوژی و پزشکی در سال 2014 شدند. سلول های شبکه ای مانند یک کاغذ شطرنجی نامرئی، فضا را به مختصات هندسی تبدیل می نمایند تا مغز فواصل و زوایا را محاسبه کند. نقص در هماهنگی سلول های مکانی یکی از فرضیه های جدی برای توجیه سردرگمی این افراد در محیط های بسیار کوچک است.

تاریکی مطلق یا تغییر ناگهانی چیدمان مبلمان می تواند برای افراد دچار این اختلال، محیط خانه را شبیه به یک هزارتوی ناشناخته کند. هنگامی که محرک های بینایی معمول حذف شوند، مغز متکی به محاسبات برداری حرکتی است و ناتوانی در ثبت مسافت طی شده باعث سرگردانی شدید فرد در راهروی اتاق خواب می گردد. شناخت این تفاوت های عصب شناختی به ما یادآوری می نماید حرکتی ساده از اتاقی به اتاق دیگر، حاصل شاهکاری خاموش در پردازش داده های مکانی است.

پیشنهاد اختصاصی سردبیر (علیرضا مجیدی)

این مقاله مجذوب کننده و جالب بود؟! پس برای خواندن این نوشته های مرتبط کلیک کنید:

• بیانیه خواندنی بیل گیتس درباره آینده هوش مصنوعی و بحران اشتغال انسان
• اعلام رسمی رویداد سپتامبر 2026 اپل (تاریخ 18 شهریور ساعت 20:30 به وقت ایران) : آیفون تاشو و شروع عصر جان ترنوس
• تاکسی های رباتیک نو آمازون؛ خودروهایی شبیه توستر بدون فرمان و پدال
• مقایسه تراشه های M5، M5 Pro ، M5 Max و M5 Ultra: تفاوت هایی که اهمیت دارند
• گارمین با معرفی ساعت هوشمند فنیکس 9، نمایشگر روشن تر و ناوبری روان تر را هدیه می دهد
• بازی موش و گربه فراوری اسلحه با چاپ سه بعدی و کشف و ممانعت از کشف آنها